नेपाल एउटा बहुआयामिक सांस्कृतिक देश हो जहाँ मृत्यु सम्झनाका लागि विभिन्न क्षेत्र र समुदायले आफ्ना अनौंठा तरिका र परम्पराहरू विकास गरेका छन्। यी सांस्कृतिक विधिहरूले मृत्युलाई सम्मान गर्ने मात्र होइन, जीवनको अर्थ बुझ्ने, सामाजिक एकता बलियो बनाउने र मानवीय संवेदनालाई अझ प्रगाढ बनाउने काम गर्छन्
काठमाडौं उपत्यकाको नेवारी समुदायले मनाउने गाइजात्रा पर्व मृत्युलाई डराउने विषय नभएर जीवनको अविभाज्य सत्य र उत्सवको रूपमा हेर्छ। यस दिन मृतकप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्ने र मृत्युलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्ने परम्परा छ। गाइजात्रा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू, नाचगान, र विशेष पूजा–अर्चनाले भरिपूर्ण हुन्छ। काठमाडौं उपत्यकामा यो पर्व सार्वजनिक बिदा हुने भएकोले यसको सांस्कृतिक महत्त्व झनै प्रष्ट हुन्छ।
अर्घाखाँची र गुल्मीका पहाडी गाउँहरूमा प्रचलित ‘हिम्पोइ नाच’ एक अनौठो सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो। यो नृत्य एक वर्षभित्र मृत्यु भएका व्यक्तिहरूको सम्झनामा गरिन्छ। ‘हिम्पोइ’ शब्द आफैँमा श्रद्धा र सम्मानको भाव बोकेको छ। यस नृत्यले मृतकप्रति सम्मान व्यक्त गर्दै समुदायमा एकता र शान्तिको सन्देश फैलाउँछ।
अर्घातोष हटिया र सुर्यथुम देउराली क्षेत्रमा पनि मृत्यु सम्झनाको विशेष महत्त्व छ। यहाँ विभिन्न जात्रा, पूजा, र सांस्कृतिक कार्यक्रममार्फत मृतकको सम्मान गरिन्छ। यस्तो परम्पराले मृत्युलाई जीवनको स्वाभाविक अंश मानेर सामाजिक सुमधुरता बढाउँछ।
नेपाली समाजमा यी सांस्कृतिक विधिहरूलाई मात्र होइन, केही क्षेत्रीय र स्थानीय तहहरूले मृत्युसम्बन्धी पर्वहरूमा सार्वजनिक बिदा दिने चलन पनि छ। काठमाडौं उपत्यका लगायतका स्थानहरूमा गाइजात्राको दिन सार्वजनिक बिदा हुनु यसको सामाजिक र सांस्कृतिक महत्वलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। यसले मृतक परिवारलाई सम्मान गर्ने र समुदायमा मेलमिलापको भावना सुदृढ गर्ने काम गर्छ।
नेपालका विभिन्न क्षेत्रहरूमा मृत्युलाई लिएर केहि स्थानहरूमा हास्यव्यङ्ग पनि प्रचलित छ। यो परम्पराले मृत्युको पीडालाई हल्का पार्दै जीवनमा आनन्द र सकारात्मक सोच ल्याउने भूमिका खेल्दछ। पहाडी अर्घाखाँची, गुल्मी लगायतका क्षेत्रमा यस्तो मौलिक सांस्कृतिक व्यङ्ग्य प्रदर्शन हुन्छ, जसले समुदायलाई समृद्ध पार्ने सांस्कृतिक चेतना जगाउँछ।
नेपालको समृद्ध सांस्कृतिक विविधता र जीवन-मृत्युप्रतिको दृष्टिकोणले हामीलाई जीवनको गहिरो अर्थ बुझ्न र सामाजिक सद्भावमा बाँधिन प्रेरित गर्छ। यी परम्पराहरूलाई संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न सरकार, स्थानीय तह र समुदाय सबैले सहकार्य गर्नु आवश्यक छ।
